SEU presenteert Lijst Bedreigd Erfgoed Urk

Stichting Erfgoed Urk (SEU) presenteert komende zaterdag (10 september) ter gelegenheid van Open Monumentendag een lijst van Urks bedreigd erfgoed. SEU geeft Werf Metz, het Oude Kerkhof en De Vormt de hoogste prioriteit. “We dreigen de weinige authentieke plekjes die we nog hebben te verliezen. Urks erfgoed dient beter te worden beschermd”, aldus SEU.

Volgens de stichting dreigt Urks beschermde dorpsgezicht voorgoed te worden aangetast, niet alleen door het geplande windpark  maar ook door plannen die unieke plekjes en gebouwen van de kaart dreigen te vegen. SEU publiceert de lijst om burgers en gemeente een houvast te geven om Urks erfgoed beter te bewaken.

SEU werd in juli 2009 opgericht opgericht om als ‘onafhankelijke watchdog’ het Urker erfgoed te beschermen. SEU wordt gesteund door tien organisaties die zich inzetten voor de Urker cultuur.

Op de erfgoedlijst staat Werf Metz op de eerste plaats. Volgens de stichting zou het ‘bijzonder jammer’ zijn als de 160 jaar oude werf verloren zou gaan. “De werf heeft zowel een economische als culturele functie. De havenmeesterswoning is een fraai voorbeeld van de Amsterdamse Schoolarchitectuur terwijl op de plek van de werfschuur ooit ‘s Lands Pakhuys stond.  De opvallende kraan herinnert bovendien aan het Wonder van Urk.” SEU oppert dat een combinatie van winkeltjes met werf voor de reparatie van kleine schepen wellicht mogelijk is.

Het Oude Kerkhof bij het Kerkje aan de Zee verdient een monumentenstatus, meent SEU. “Urkers beseffen vaak niet hoe bijzonder Urks oudste dodenakker is. Unieke grafmonumenten worden regelmatig vervangen door ‘glimmende’ marmerplaten. Bovendien dreigt het historische hekwerk weg te zakken.” Een beschermde status zal resulteren in voldoende fondsen voor renovatie, meent de stichting.

Ook De Vormt dient als alleroudste gedocumenteerde stukje Urk bescherming, aldus SEU. “De pleistocene resten die nabij Urk onder water liggen dienen te worden onderzocht en samen met de zwerfstenen in het Van der Lijn Geologisch Reservaat te worden beschermd”, meent de stichting. 


De lijst met toelichting  volgt hieronder. 

Bedreigd Erfgoed Urk

   1.   Werf Metz

De oudste werf van Urk was de motor van de economische vooruitgang van Urk in de 19e en 20ste eeuw. Er werden vele botters en kotters gebouwd. De opvallende hijskraan herinnert aan het Wonder van Urk. De werf is nog altijd een zeer beeldbepalend element in het oude dorp.
Het zou doodzonde zijn als dit 160 jaar oude monument verloren zou gaan. Een combinatie van kleinschalige pandjes (met winkeltjes) met een werf voor reparatie en bouw van kleine schepen moet mogelijk zijn. Er zou een voetpad rondom de werf moeten komen, zodat het terrein beter ontsloten wordt voor het publiek.  
Toen Urk rond 1825 een Rijkshaven kreeg werd een woning gebouwd voor de Rijkshavenmeester die tevens opzichter was van de Zeewerken. De huidige havenmeesterwoning staat op dat plekje en vormt daardoor een link met Urks maritieme geschiedenis. De schuur staat op het plekje waar ooit ‘s Lands Pakhuys stond. Hier werden de goederen uit Strand- en Zeevond opgeslagen. Werf, smederij en havenmeesterwoning dienen te worden beschermd als (levende) getuigen van onze eiland- en visserijcultuur.

2.   Oude kerkhof

SEU meent dat de begraafplaats bij het Kerkje aan de Zee een monumentenstatus waardig is. Dit zal de gemeente helpen bij het werven van fondsen voor onderhoud en renovatie. Urkers beseffen vaak niet hoe bijzonder Urks oudste dodenakker is. Tussen de grafmonumenten ligt nog een aantal zerken uit de tweede helft van de 19de eeuw. Volgens Leon Bok van Bureau Funeraire Adviezen vormen zij samen met de latere grafmonumenten een fraaie staalkaart van het begraven op Urk in de laatste anderhalve eeuw. Op de grafmonumenten valt regelmatig de tekst "verdronken" of "gebleven op zee" te lezen. Samen met de foto's die op sommige grafmonumenten voorkomen, maken ze dit kerkhof tot een bijzondere plaats.
Unieke historische stenen worden regelmatig vervangen door nieuwe ‘glimmende’ stenen. Daardoor botsen de diverse stijlen van grafstenen. Authentieke details verdwijnen stilzwijgend, waaronder de historische nummerplaatjes. Het oudste stuk hek dreigt weg te zakken.

  3.   De Vormt

Op oude kaarten vinden we de ‘Steenbank’ of ‘Het Rif’, die ooit samenviel met de vorm van het oude eiland (voor ongeveer 1500). Van deze Pleistocene hoogte, die we nu kennen als De Vormt, is de Bult nu het overblijfsel. Van de bijzondere zwerfstenen die hierop te vinden zijn is de Ommelebommelestien de meest bekende. Ooit lag hier Espelo, het alleroudste stukje Urk. Sinds 1954 zijn de zwerfstenen op de drooggevallen polder nabij Urk beschermd dankzij het Van der Lijn Geologisch Reservaat. De bijzondere bodem en stenen onder water zijn echter vogelvrij! SEU dringt aan op onderzoek naar de Pleistocene resten die nabij Urk onder water liggen en bescherming van het zowel het droge als natte gebied.

4.   Historische eilandkustmarkering

In de jaren zeventig is een het oude palenscherm weer in oude luister hersteld. Het is nu aan vervanging toe, maar helaas is het vervangend palenscherm aan de Noord een aanfluiting en het bewijs dat Urk haar erfgoed niet zo serieus neemt. De gebruikte materialen zijn weinig authentiek.

Het palenscherm is een belangrijke markering van het historische eiland en is dan ook onderdeel van het beschermd dorpsgezicht. Door het hoogteverschil heeft het scherm ook een waterkerende functie. Er is geen enkel excuus om het palenscherm niet veilig te stellen voor de toekomst. Bij vervanging moet gekozen worden voor de juiste materialen en een historisch verantwoorde vormgeving.

Lijst Bedreigd Erfgoed Urk vervolgd

     5. ‘Stadse’ woningen

Ondanks het gegeven dat Urk in het verleden arm was, werden er enkele prachtige ‘stadse’ woningen gebouwd. Ze zijn nog altijd te vinden in de Raadhuis- en Prins Hendrikstraat en op de Haven en de Hoogte. Voor het eerst drongen stijlen van het vaste land door op het eiland. De havenmeesterwoning is een fraai voorbeeld van architectuur die sterk is beïnvloedt door de Amsterdamse school. Op Urk zijn een drietal van dergelijke woningen te vinden. De andere twee woningen met invloeden van de Amsterdamse School zijn de vroegere woningen van oliehandelaar Klaas de Boer en van dokter Bregman.

Een andere bekende, fraaie ‘stadse’ woning is de voormalige pastorie waarin nu het kantoor van makelaardij Hoekstra is gevestigd. De ‘stadse’ woningen verdienen onze bescherming.

 6. Visserswoningen
Urk telde tot laat in de vorige eeuw vele visserswoningen, van klein tot groot. Van de oude, vooroorlogse woninkjes is zo goed als niks meer over. Sloop en verbouwingen hebben hun verwoestende werk gedaan. Op dit moment staat op wijk 5-10 nog een authentiek vissershuisje. Hoe lang nog? Er zijn wel veel huisjes ‘in oude stijl’ verbouwd of opnieuw gebouwd, maar vaak is het ver zoeken naar de stijlkenmerken van destijds. Een groenhouten geveltje vindt men wel voldoende. Laten we koesteren wat we nog hebben, consciëntieus handelen bij restauratie en verbouw en oude materialen hergebruiken.

Ook de grote visserswoningen uit de tijd van ‘het Wonder van Urk’ blijken veel kwetsbaarder dan gedacht. Stichting Erfgoed Urk pleit ervoor om een aantal markante bouwwerken uit die bloeiperiode de status van ‘modern monument’ te geven. Het is belangrijk zorgvuldiger te werk te gaan bij verbouw of nieuwbouw.

Wat nieuwbouw betreft: in Waterland en de Zaan is men al langer bezig met het bouwen in een historiserende stijl, gebaseerd op de Waterlandse of Noord-Hollandse stijl. Een stijl waartoe ook de vooroorlogse Urker vissershuizen behoorden.

    7. Boerderijen

De eerste eeuwen leefden de inwoners van Urk van akkerbouw en veeteelt. Tot in de negentiende eeuw vond men nog gemengde boerenbedrijven op het eiland. Van Urks agrarische geschiedenis is nu vrijwel niets meer terug te vinden. Het is nog niet te laat om een of twee oude boerderijen van de slopershamer te redden!

     8. Economie in het oude dorp
   Urk telde vroeger zeer vele kleine winkeltjes. Er zijn er weinig van over. Ook van andere panden die een belangrijke plaats hadden in het economische en sociale verkeer, zoals boerderijen, smederijen, bakkerijen en de barbier, is weinig zichtbaar gebleven. Er bestaan nog aardig wat van die panden, maar ze hebben allemaal een andere bestemming gekregen. In sommige gevallen zijn nog wel kenmerken van de vroegere bestemming waar te nemen.
Deze historische details moeten worden bewaard. Daarbij zou de gemeente een stimuleringsbeleid moeten voeren voor ‘kleine winkeliers’ die een historische of culturele uitstraling nastreven. Winkels en horecagelegenheden die 'uit hun jas groeien' dienen zich elders te vestigen. Het is voor de identiteit en de herkenbaarheid van Urk essentieel dat binnen het oude dorp bouwkundig zo min mogelijk aan schaalvergroting wordt gedaan. Ook is het van belang is dat er in de nabijheid van de kern zoveel mogelijk parkeerruimte wordt gerealiseerd zodat het oude dorp niet overspoeld wordt door ‘de heilige koe’.

9. Zeilmakerijen
Een bedrijfstak die een belangrijke bijdrage leverde aan de Urker vissersvloot van weleer vormden de zeilmakerijen. Twee zeilmakerijen zijn tot vandaag bewaard gebleven, deels nog voorzien van de authentieke inventaris. De zeilmakerij was niet alleen een werkplaats maar had ook een sociale functie. Hier werd het dorpsleven tegen het licht gehouden en beschouwden de mannen het politieke en kerkelijke nieuws. Stichting Erfgoed Urk pleit voor een verantwoorde restauratie en een passende herbestemming van de twee historische zeilmakerijen.

10. Daken met Makelaren

Ze zijn steeds moeilijker te vinden, de makelaren op de daken van Urker visserswoningen. De overgebleven ontwerpen missen de diversiteit van toen. Makelaars maken al 500 jaar deel uit van het Urker straatbeeld. Ze dienen ter decoratie en bescherming van de kwetsbare uiteinden van een dak. Het is belangrijk om de unieke Urker ontwerpen te beschermen en te promoten.

Teken samen met ons beroep aan tegen Windpark Noordoostpolder

Belanghebbenden die eerder een zienswijze tegen Windpark Noordoostpolder hebben ingediend, kunnen tot 18 februari een beroepschrift indienen bij de Raad van State. De Stichting Erfgoed Urk roept de indieners op deze week nog contact met de stichting op te nemen. Aan beroep indienen zijn namelijk kosten verbonden en SEU geeft belanghebbenden de mogelijkheid het algemene beroepschrift kosteloos te ondertekenen. U heeft dan toch spreekrecht en kunt uw argumenten persoonlijk aan de rechter toelichten. Wie mee wil doen kan mailen met erfgoedurk@gmail.com of bellen met juriste Martha Pasterkamp, 06-17968089. 


De Raad doet binnen een half jaar uitspraak, dus uiterlijk augustus 2011. 


Meer informatie is te vinden op:
http://www.senternovem.nl/Bureau_Energieprojecten/Windparken/Windparken_NOP/Index.asp

De antwoordnota met een overzicht van unieke zienswijzen (de meesten uit Urk) is hier te vinden:
http://www.senternovem.nl/mmfiles/Antwoordnota%20windpark%20NOP_tcm24-347794.pdf

SEU: Noordoostpolder met windpark geen werelderfgoed

Urk, 27 juli 2010 – Comité Urk Briest en Stichting Erfgoed Urk dringen er bij UNESCO op aan de Noordoostpolder niet tot werelderfgoed uit te roepen als de bouw van Windpark Noordoostpolder doorgaat. De organisaties hebben protest aangetekend bij UNESCO nadat de gemeente Noordoostpolder op de voorlopige lijst van Werelderfgoederen is geplaatst.

“Industriële windparken passen niet in beschermde landschappen. De gemeente Noordoostpolder moet kiezen tussen het beschermen van haar erfgoed of een industriezone met windparken, omdat deze niet samen gaan. De gemeente kan zich in de nabije toekomst slechts op een manier profileren: of als uniek polderlandschap, of als locatie voor industriële windparken,” zegt woordvoerder Leen van Loosen.

De Urker organisaties noemen de Noordoostpolder in een brief aan UNESCO ‘een uniek gebied, waar met mensenhanden vanuit niets op de zeebodem een landschap is gemaakt, dat na 75 jaar nog structureel intact is.’Volgens hen ligt het op een bult gelegen, eeuwenoude Urk ‘als contrapunt en beeldkenmerk in dit lage cultuurlandschap’, ‘grotendeels omsloten door de polder.’

De organisaties steunen de aanvraag om de Noordoostpolder om Werelderfgoed te worden maar menen dat deze alleen gehonoreerd mag worden als de plannen voor het industriële windpark worden afgeblazen. “Dat deze enorm hoge torens een zeer dwingend effect zullen hebben op het landschap van de Noordoostpolder en Urk hoeft geen nadere verklaring. De verhouding tussen de laaggelegen polder en het hoger gelegen oude eiland Urk met haar beschermd dorpsgezicht wordt volledig teniet gedaan,” aldus Van Loosen.

De gemeente Noordoostpolder is de locatie voor Nederlands’ grootste windpark, met 86 turbines met een tiphoogte van bijna 200 meter. De polder is vanwege haar unieke ontwerp een beschermd Belvedère gebied. UNESCO vergadert deze week in Brazilie over nieuwe plaatsingen op de werelderfgoedlijst. In oktober brengt een regeringscommissie advies uit aan het kabinet over de geselecteerde Nederlandse erfgoederen.

Kijk ook naar de NOVA uitzending van 28 juli via http://www.novatv.nl/page/detail/uitzendingen/7978/'Noordoostpolder+niet+op+Werelderfgoedlijst'

Urker schedels in stilte herbegraven

Urk, 20 juli 2010 - Vandaag zijn de Urker schedels in stilte herbegraven. De zes 'Harting' schedels, die begin juni door het Universiteitsmuseum Utrecht werden overgedragen, zijn begraven op het oude Urker kerkhof, precies op de plek vanwaar ze vermoedelijk zijn ontvreemd.

De herbegraving was een sobere en waardige gebeurtenis. De schedels werden in een speciaal voor dit doel gemaakt kistje door twee medewerkers van begrafenisonderneming Draagt Elkanders Lasten (DEL) naar het kerkhof vervoerd. Het kistje werd door de medewerkers naar het graf gedragen, gevolgd door twee vertegenwoordigers van het Comité Urker Schedels.

Na het laten zakken van de kist door de comitéleden droeg Tiemen Roos de Apostolische Geloofsbelijdenis voor, en werd de begrafenis afgesloten met het Onze Vader.

De plek die door de gemeente Urk is vrijgemaakt betreft een nieuw graf, gedelft op de plek waar vroeger het beenderhuisje te vinden was.

Het comité is blij met deze mooie afronding van een drie jaar durende campagne. "De beruchte schedels, die voor ons symbool staan voor wetenschappelijke bevoogding in het verleden, zijn na zo'n honderdvijftig jaar omzwervingen weer thuis. Ze hebben dankzij de gemeente een prachtig plekje gevonden, onder de toren van het Kerkje aan de Zee, uitkijkend op het Vissersmonument en het IJsselmeer", aldus het comité.

De herbegraving betekent niet het einde van het verhaal achter de schedels. In het Universiteitsmuseum Utrecht is deze zomer een kleine tentoonstelling over de Harting schedels te zien. Het comité heeft plannen het verhaal verder te vertellen middels een grafsteen en informatie bij de begraafplek. Ook is een tentoonstelling in Museum Het Oude Raadhuis in 2011 gepland

Urker schedels officieel overgedragen

Urk, 5 juni 2010 – De Urker schedels zijn weer thuis. Vandaag vond de officiële teruggave van de schedels plaats in het Kerkje aan de Zee in een bijeenkomst georganiseerd door de Stichting Erfgoed Urk. De schedels worden op een later tijdstip in besloten kring begraven.

”Na zo’n 150 jaar omzwervingen zijn de beruchte Urker schedels weer thuis. Wat een reis hebben ze gemaakt en wat is er veel over ze te doen geweest. Weinig koppen zijn zo vaak opgemeten en geanalyseerd als dit zestal. Met de terugkeer van deze schedels hebben we een voorbeeld willen stellen. Er komt een definitief einde aan de tijd waarin Urkers als een bijzonder type of museumobject werden beschouwd.''

Cultuurwethouder Ben Visser mocht de schedels namens de gemeente Urk in ontvangst nemen. Monique Mourits, directeur van het Universiteitsmuseum Utrecht, benadrukte dat het het museum er alle vrede mee heeft dat de schedels als menselijke resten in plaats van een genummerd museumobjecht. ”Het is goed'', concludeerde ze.

Tiemen Roos, van het comité Urker Schedels, zette de geplande herbegrafenis voor de aanwezigen in christelijke perspectief. Hij gebruikte de beenderen van Jozef als voorbeeld. Die werden door Mozes meegenomen uit Egypte en na 40 jaar omzwervingen herbegraven in het beloofde land.

De medewerking van een deel van het Urker Mannenkoor 'Hallelujah' gaf extra cachet aan de officiële overdracht. Het koor zong, onder leiding van dirigent Bert Moll, verschillende liederen met het oog op de opstanding en de wederkomst.

'Gewone mensen'

Met de overdrachtsceremonie is een eind gekomen aan de omzwervingen van de zes schedels. In 1877 werden ze gestolen van de begraafplaats en aan de Utrechtse hoogleraar Pieter Harting aagneboden. Die dacht in de schedels kenmerken van de oer-Nederlander terug te kunnen vinden. ”Inmiddels weten we dat wij als Urkers niet de missing link zijn tussen de Neanderthaler en de moderne mens. We zijn ook niet de Batavus genuinus, de denkbeeldige oer-Nederlander. We zijn ook niet achterlijk, lui of onzakelijk, hetgeen een ander onderzoek in de 20ste eeuw concludeerde. Wij Urkers zijn maar hele gewone mensen'', aldus De Vries.

Meer schedels?

Voor het comité staan de schedels symbool voor de wetenschappelijke bevoogding in de 19e en 20e eeuw toen er de nodige onderzoeken werden gedaan onder de Urker bevolking. Met hun terugkeer is er een einde gekomen aan de tijd dat Urkers als bijzonder type of museumobject worden beschoud. Als het aan het comité ligt, zit hun taak er met de terugkeer van deze schedels niet op. Er zijn namelijk nog meer Urker schedels in verschillende collecties in binnen- en buitenland. Het comité hoopt dat ook andere musea royaal zullen zijn met de teruggave van menselijke resten.

Media aandacht

De thuiskomst van de Urker schedels, is groot nieuws in Nederland. Het is voor het eerst in de geschiedenis dat museale menselijke resten worden overgedragen aan een autochtone gemeenschap.

Vanwege de opmerkelijke uitspraak van de Ethische Commissie van de Nederlandse Museumvereniging en eventuele implicatie daarvan voor musea, was er veel media-aandacht voor de schedels. Afgelopen zaterdag besteedde de NOS uitgebreid aandacht aan de teruggave, evenals diverse landelijke kranten.

Voor het NOS verslag ga naar http://nos.nl/artikel/162481-urker-schedels-erfenis-van-een-bitter-verleden.html